1905 Rus Devrimi, Çarlık yönetiminin 1917’deki çöküşünden önce yaşanan en önemli siyasi krizlerden biriydi. İşçi grevleri, köylü ayaklanmaları, askerî isyanlar ve liberal reform talepleri, II. Nikolay’ın otokratik yönetimini ciddi biçimde sarstı. Devrim, Çarlık rejimini hemen sona erdirmedi; ancak hükümdarın yetkilerini sınırlama ve temsilî kurumlar oluşturma yönünde baskı yarattı. 1905 deneyimi, 1917 devrimlerinin toplumsal ve siyasi arka planını anlamak için de temel önemdedir.
İmparatorluğun yapısal sorunları
20. yüzyıl başında Rusya, geniş topraklara ve büyük bir nüfusa sahipti; ancak siyasi sistem hâlâ otokratik monarşi temelinde işliyordu. Sanayileşme özellikle Petersburg, Moskova ve bazı yeni sanayi merkezlerinde hızlanmıştı. Fabrikalarda uzun çalışma saatleri, düşük ücretler ve güvencesiz koşullar işçi hoşnutsuzluğunu artırıyordu. Köylülerin önemli bir bölümü toprak yetersizliği, borç ve ağır vergi yüküyle karşı karşıyaydı.
1904’te başlayan Rus-Japon Savaşı, rejimin sorunlarını daha görünür hâle getirdi. Rusya’nın Uzak Doğu’daki askerî ve diplomatik başarısızlıkları, devletin prestijini zedeledi. Savaşın maliyeti ve kayıplar, halkın zaten düşük olan yönetime güvenini daha da azalttı. Bununla birlikte devrimi yalnızca savaş yenilgisiyle açıklamak doğru değildir; uzun süredir biriken toplumsal ve siyasi sorunlar patlamanın zeminini hazırlamıştı.
Kanlı Pazar ve kitlesel protestolar
9 Ocak 1905’te, Jülyen takvimine göre 9 Ocak ve Gregoryen takvimine göre 22 Ocak tarihinde, rahip Georgi Gapon’un öncülük ettiği işçi grupları Petersburg’da Kışlık Saray’a yürüdü. Göstericiler, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, ücretlerin artırılması ve siyasi reformlar gibi taleplerini çara sunmak istiyordu. Yürüyüşün barışçıl niteliğine rağmen askerlerin ateş açması çok sayıda insanın ölümüne ve yaralanmasına yol açtı. Kesin kayıp sayıları kaynaklara göre değişir.
Kanlı Pazar olarak anılan olay, çarın halkın koruyucusu olduğu yönündeki geleneksel imajı ağır biçimde sarstı. Ülkenin birçok kentinde grevler başladı. Demiryolları, fabrikalar ve kamu hizmetleri aksadı. Protestolar yalnızca işçilerle sınırlı kalmadı; öğrenciler, aydınlar, köylüler ve bazı etnik topluluklar da farklı taleplerle harekete geçti.
Sovyetlerin ortaya çıkışı ve toplumsal hareket
1905 sonbaharında Petersburg’da işçi temsilcilerinden oluşan bir sovyet, yani konsey kuruldu. Sovyet, grevlerin eşgüdümünde ve siyasi taleplerin ifade edilmesinde etkili oldu. Benzer örgütlenmeler başka kentlerde de ortaya çıktı. Bu konseyler, işçi hareketinin yalnızca ekonomik taleplerle sınırlı kalmadığını, siyasi temsil ve karar süreçlerine katılım arayışına dönüştüğünü gösteriyordu.
Köylü hareketleri de genişledi. Bazı bölgelerde malikâneler hedef alındı, topraklar işgal edildi ve vergi ödemeyi reddeden eylemler görüldü. Donanmadaki Potemkin zırhlısında yaşanan isyan, askerî disiplinin de sarsıldığını gösteren sembolik olaylardan biri oldu. Fakat imparatorluğun tüm ordusu devrimcilerin yanına geçmedi; rejimin ayakta kalmasını sağlayan en önemli unsurlardan biri, askerî kuvvetlerin büyük bölümünün sadakatini korumasıydı.
Ekim Manifestosu ve Duma
Genel grevlerin baskısı altında II. Nikolay, 17 Ekim 1905’te Ekim Manifestosu’nu yayımladı. Manifesto, temel medeni özgürlüklerin tanınmasını, yasama sürecine Duma’nın katılmasını ve seçimlerin genişletilmesini vaat ediyordu. Bu adım, liberal çevrelerde bir umut yarattı; ancak devrimci grupların bir bölümü tavizleri yetersiz buldu.
1906’da yayımlanan Temel Devlet Kanunları, imparatorun önemli yetkilerini korudu. Duma’nın yetkileri sınırlıydı ve hükümdar parlamentoyu feshedebilme gücüne sahipti. Dolayısıyla Rusya, tam anlamıyla parlamenter monarşiye dönüşmedi. 1906 ve 1907’de seçim sisteminde yapılan değişiklikler, temsil alanını daha da daralttı.
Devrimin yenilgisi ve mirası
1905 sonlarında hükümet, grevleri ve silahlı ayaklanmaları bastırmak için askerî güç kullandı. Moskova’daki Aralık ayaklanması sert biçimde bastırıldı. Devrimci örgütler zayıfladı, tutuklamalar ve sürgünler arttı. Bununla birlikte rejim, artık eski biçimiyle yönetmenin mümkün olmadığını görmüştü. Duma ve sınırlı siyasi özgürlükler, otokratik yapıyı tamamen ortadan kaldırmasa da siyasal hayatın yeni unsurları hâline geldi.
Sonuç
1905 Devrimi, Rusya’da toplumsal muhalefetin ne kadar genişleyebildiğini ve devletin kriz anında ne ölçüde taviz vermek zorunda kaldığını gösterdi. Devrim başarısız bir iktidar değişikliği olarak görülse de işçi sovyetleri, kitlesel grevler ve anayasal talepler bakımından kalıcı deneyimler yarattı. 1917’deki devrimci hareketler, 1905’in açtığı siyasi ve örgütsel deneyimlerden beslendi.
Kaynakça
- Ascher, Abraham. The Revolution of 1905: Russia in Disarray. Stanford University Press, 1988.
- Ascher, Abraham. The Revolution of 1905: Authority Restored. Stanford University Press, 1992.
- Figes, Orlando. A People’s Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924. Jonathan Cape, 1996.
- Harcave, Sidney. The Russian Revolution of 1905. Macmillan, 1970.